Nguyên tắc nền của tố tụng dân sự Việt Nam: đương sự có quyền và nghĩa vụ chủ động thu thập, giao nộp chứng cứ cho toà án và chứng minh cho yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp.
Nói cách khác, toà án không đi tìm chứng cứ thay bạn. Đây là khác biệt lớn so với hình dung thông thường, và là lý do nhiều vụ việc có lý nhưng thua vì không chứng minh được.
Các nguồn chứng cứ
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 liệt kê nguồn chứng cứ, gồm: tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được, dữ liệu điện tử; vật chứng; lời khai của đương sự; lời khai của người làm chứng; kết luận giám định; biên bản ghi kết quả thẩm định tại chỗ; kết quả định giá tài sản, thẩm định giá tài sản; văn bản ghi nhận sự kiện, hành vi pháp lý do người có chức năng lập; văn bản công chứng, chứng thực; và các nguồn khác theo quy định.
Nộp gì kèm đơn khởi kiện
Kèm đơn phải có tài liệu, chứng cứ chứng minh quyền, lợi ích hợp pháp của người khởi kiện bị xâm phạm. Nếu vì lý do khách quan mà chưa nộp đủ, người khởi kiện nộp những gì hiện có và bổ sung sau theo yêu cầu của toà án.
Bộ tối thiểu cho phần lớn vụ việc:
- Giấy tờ tuỳ thân của người khởi kiện; giấy tờ pháp lý của tổ chức và văn bản uỷ quyền nếu có;
- Giấy tờ chứng minh quan hệ pháp lý làm phát sinh tranh chấp: hợp đồng, giấy vay, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy đăng ký kết hôn;
- Giấy tờ chứng minh việc thực hiện và vi phạm: chứng từ thanh toán, biên bản giao nhận, thư từ trao đổi, biên bản làm việc;
- Giấy tờ chứng minh thiệt hại nếu yêu cầu bồi thường;
- Giấy tờ về địa chỉ của bị đơn — đây là mục hay thiếu và làm chậm vụ việc.
Nộp hết ngay hay giữ lại
Câu hỏi thực tế mà không có đáp án duy nhất. Hai hướng và lý do:
| Cách làm | Ưu | Rủi ro |
|---|---|---|
| Nộp đủ ngay từ đầu | Toà thấy được toàn cảnh; giảm khả năng bị yêu cầu bổ sung nhiều lần; thể hiện thiện chí | Bị đơn biết trước toàn bộ lập luận và có thời gian chuẩn bị phản bác |
| Nộp đủ để thụ lý, bổ sung sau | Giữ được yếu tố bất ngờ với một số chứng cứ | Chứng cứ giao nộp muộn có thể bị hạn chế; và pháp luật tố tụng yêu cầu đương sự giao nộp chứng cứ trong thời hạn do toà ấn định |
Nguyên tắc an toàn: nộp đầy đủ các chứng cứ nền — những thứ chứng minh quan hệ pháp lý và yêu cầu của mình — ngay từ đầu. Với chứng cứ mang tính phản bác, cân nhắc theo diễn biến, nhưng luôn trong thời hạn toà ấn định.
Ba loại chứng cứ cần xử lý đúng cách
Dữ liệu điện tử
Tin nhắn, thư điện tử, bản ghi cuộc gọi, nội dung trên mạng xã hội đều là nguồn chứng cứ. Nhưng ảnh chụp màn hình đơn thuần có giá trị chứng minh yếu, vì dễ chỉnh sửa và không xác định được thời điểm.
Cách nâng giá trị chứng minh:
- Lập vi bằng ghi nhận sự kiện, hành vi — thừa phát lại chứng kiến và ghi nhận nội dung hiển thị trên thiết bị tại thời điểm cụ thể. Đây là cách phổ biến và hiệu quả nhất với chứng cứ trên mạng, vốn có thể bị xoá bất cứ lúc nào;
- Giữ nguyên thiết bị và tài khoản gốc để có thể xuất trình khi cần đối chiếu;
- Xuất dữ liệu ở dạng gốc nếu nền tảng cho phép, thay vì chỉ chụp màn hình.
Giấy tờ viết tay, giấy tờ không có công chứng
Vẫn là chứng cứ, nhưng giá trị chứng minh phụ thuộc việc bên kia có thừa nhận hay không. Nếu bị phủ nhận chữ ký thì có thể phải giám định. Vì vậy nên chuẩn bị sẵn các chứng cứ hỗ trợ: người làm chứng, chứng từ chuyển tiền, tin nhắn trao đổi quanh thời điểm ký.
Lời khai của người làm chứng
Có giá trị nhưng phụ thuộc nhiều yếu tố. Điều cần làm sớm: ghi lại thông tin liên hệ của người làm chứng ngay khi sự việc xảy ra. Vài năm sau, người làm chứng có thể đã chuyển đi, đổi số, hoặc không muốn liên quan.
Khi không tự thu thập được
Với chứng cứ nằm ở nơi mình không tiếp cận được — hồ sơ tại cơ quan nhà nước, thông tin tại ngân hàng, tài liệu do bên kia giữ — đương sự có quyền đề nghị toà án tiến hành thu thập chứng cứ, và phải nêu rõ trong đơn: chứng cứ gì, đang ở đâu, vì sao mình không tự thu thập được.
Ba biện pháp thu thập chứng cứ thường gặp: yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu; trưng cầu giám định; và xem xét, thẩm định tại chỗ — biện pháp quan trọng với tranh chấp đất đai và tranh chấp về công trình xây dựng.
Cần lưu ý: đề nghị càng cụ thể thì khả năng được chấp nhận càng cao. Đề nghị chung chung kiểu "đề nghị toà thu thập các tài liệu liên quan" thường không dẫn tới kết quả.
Bốn việc làm ngay khi tranh chấp mới phát sinh
Đây là phần có giá trị nhất, vì chứng cứ mất đi rất nhanh:
- Lưu lại toàn bộ trao đổi — tin nhắn, thư điện tử, ghi âm cuộc gọi nếu pháp luật cho phép. Sao lưu ra nơi khác, đừng chỉ để trên điện thoại.
- Ghi lại thông tin người làm chứng: họ tên, số điện thoại, quan hệ, họ chứng kiến điều gì.
- Chụp lại hiện trạng nếu tranh chấp liên quan tới tài sản, công trình, hàng hoá — kèm mốc thời gian.
- Gửi văn bản yêu cầu bên kia thực hiện nghĩa vụ. Việc này vừa tạo chứng cứ về việc mình đã yêu cầu, vừa có thể làm thời hiệu bắt đầu lại nếu bên kia trả lời thừa nhận nghĩa vụ.
Việc thứ tư là việc có tỷ lệ lợi ích trên công sức cao nhất trong cả bốn.
Hỏi đáp nhanh
Toà án có tự đi thu thập chứng cứ giúp không?
Nguyên tắc là đương sự có quyền và nghĩa vụ chủ động thu thập, giao nộp chứng cứ và chứng minh cho yêu cầu của mình. Với chứng cứ nằm ở nơi mình không tiếp cận được, đương sự có quyền đề nghị toà án thu thập, nhưng phải nêu rõ chứng cứ gì, ở đâu và vì sao mình không tự thu thập được.
Ảnh chụp màn hình tin nhắn có được coi là chứng cứ không?
Dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ, nhưng ảnh chụp màn hình đơn thuần có giá trị chứng minh yếu vì dễ chỉnh sửa và không xác định được thời điểm. Cách nâng giá trị là lập vi bằng ghi nhận nội dung hiển thị tại thời điểm cụ thể, giữ nguyên thiết bị và tài khoản gốc, và xuất dữ liệu ở dạng gốc nếu nền tảng cho phép.
Có nên nộp hết chứng cứ ngay từ đầu không?
Nên nộp đầy đủ các chứng cứ nền chứng minh quan hệ pháp lý và yêu cầu của mình ngay từ đầu. Với chứng cứ mang tính phản bác thì cân nhắc theo diễn biến, nhưng luôn phải trong thời hạn giao nộp do toà ấn định, vì chứng cứ giao nộp muộn có thể bị hạn chế.
Giấy vay tiền viết tay có giá trị không?
Có, nhưng giá trị chứng minh phụ thuộc việc bên kia có thừa nhận hay không. Nếu bị phủ nhận chữ ký thì có thể phải giám định. Nên chuẩn bị thêm chứng cứ hỗ trợ như người làm chứng, chứng từ chuyển tiền, tin nhắn trao đổi quanh thời điểm ký.
Việc nào nên làm ngay khi tranh chấp mới phát sinh?
Lưu và sao lưu toàn bộ trao đổi; ghi lại thông tin người làm chứng; chụp lại hiện trạng tài sản kèm mốc thời gian; và gửi văn bản yêu cầu bên kia thực hiện nghĩa vụ. Việc cuối vừa tạo chứng cứ về việc đã yêu cầu vừa có thể làm thời hiệu bắt đầu lại nếu bên kia trả lời thừa nhận nghĩa vụ.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.