Thi hành án dân sự: thắng kiện rồi vẫn còn một chặng nữa

Đây là chặng mà nhiều người không tính tới khi quyết định khởi kiện, và cũng là chặng quyết định vụ kiện có ý nghĩa thực tế hay không. Bản án có hiệu lực không tự động biến thành tiền trong tài khoản.

Bản án có hiệu lực rồi thì sao

Cơ quan thi hành án dân sự không tự động thi hành phần lớn bản án dân sự. Người được thi hành án phải chủ động làm đơn yêu cầu thi hành án gửi cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền.

Đây là điểm gây mất quyền nhiều nhất: người thắng kiện cầm bản án về, chờ cơ quan nào đó liên hệ, và không có ai liên hệ cả.

Thời hiệu yêu cầu thi hành án: 05 năm

Trong thời hạn 05 năm kể từ ngày bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật, người được thi hành án, người phải thi hành án có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền ra quyết định thi hành án.

Trường hợp bản án, quyết định ấn định thời hạn thực hiện nghĩa vụ thì thời hiệu 05 năm được tính từ ngày nghĩa vụ đến hạn. Với nghĩa vụ trả dần theo định kỳ thì thời hiệu được tính cho từng định kỳ, kể từ ngày nghĩa vụ đến hạn.

Hết thời hiệu mà không yêu cầu thì mất quyền yêu cầu thi hành án, trừ trường hợp có lý do chính đáng theo quy định được xem xét khôi phục.

Hồ sơ yêu cầu thi hành án

• Đơn yêu cầu thi hành án theo mẫu, ghi rõ họ tên, địa chỉ của người yêu cầu và người phải thi hành án; nội dung yêu cầu thi hành án; thông tin về tài sản, điều kiện thi hành án của người phải thi hành án nếu có;
• Bản án, quyết định — bản chính hoặc bản sao có chứng thực;
• Giấy tờ tuỳ thân của người yêu cầu; văn bản uỷ quyền nếu uỷ quyền cho người khác.

Mục thông tin về tài sản, điều kiện thi hành án là mục quan trọng nhất và cũng khó nhất. Cung cấp được thông tin cụ thể — tài khoản ngân hàng nào, xe biển số gì, bất động sản ở đâu — thì việc thi hành nhanh hơn rất nhiều so với để cơ quan thi hành án tự đi xác minh từ đầu.

Vì sao phần lớn khó khăn nằm ở đây

Chấp hành viên có quyền xác minh điều kiện thi hành án và áp dụng các biện pháp bảo đảm, biện pháp cưỡng chế — phong toả tài khoản, khấu trừ tiền trong tài khoản, trừ vào thu nhập, kê biên và xử lý tài sản, thu giữ giấy tờ.

Nhưng mọi biện pháp đó chỉ có tác dụng khi bên phải thi hành án còn tài sản. Ba tình huống làm bản án trở nên vô nghĩa:

1. Không có tài sản. Cơ quan thi hành án ra quyết định về việc chưa có điều kiện thi hành án; vụ việc được theo dõi và xác minh lại định kỳ theo quy định, nhưng trên thực tế có thể kéo dài nhiều năm;
2. Tài sản đã chuyển đi trong thời gian tranh chấp. Đây là lý do biện pháp khẩn cấp tạm thời trong giai đoạn tố tụng quan trọng đến vậy;
3. Tài sản đứng tên người khác. Việc chứng minh tài sản thực chất thuộc về người phải thi hành án là một quá trình riêng, khó và dài.

Bốn việc nên làm trước khi khởi kiện

Nghịch lý của thi hành án: những việc hiệu quả nhất phải làm trước khi vụ kiện bắt đầu, không phải sau khi có bản án.

1. Đánh giá khả năng thi hành ngay từ đầu. Bên kia có tài sản gì, đứng tên ai, có đang thế chấp không. Nếu câu trả lời là không có gì thì cần cân nhắc lại việc khởi kiện — hoặc ít nhất là cân nhắc lại mức chi phí bỏ ra.
2. Thu thập thông tin tài sản trong lúc quan hệ còn tốt. Hợp đồng có ghi số tài khoản, hoá đơn có ghi địa chỉ, trao đổi có nhắc tới tài sản — lưu lại từ sớm.
3. Cân nhắc biện pháp bảo đảm ngay khi giao dịch. Thế chấp, cầm cố, bảo lãnh — một khoản vay có tài sản bảo đảm khác hoàn toàn một khoản vay chỉ có giấy viết tay, và khác biệt đó thể hiện rõ nhất ở giai đoạn thi hành án.
4. Yêu cầu biện pháp khẩn cấp tạm thời sớm nếu có dấu hiệu tẩu tán tài sản, thay vì đợi tới khi có bản án.

Khi bên phải thi hành án không tự nguyện

Người phải thi hành án được tự nguyện thi hành trong thời hạn theo quy định kể từ ngày nhận được hoặc được thông báo hợp lệ quyết định thi hành án. Hết thời hạn đó mà không tự nguyện thi hành thì bị cưỡng chế.

Chi phí cưỡng chế thi hành án do người phải thi hành án chịu, trừ các trường hợp theo quy định. Nhưng cần biết: người được thi hành án có thể phải tạm ứng chi phí trong một số trường hợp, và khoản tạm ứng này chỉ thu hồi được nếu việc cưỡng chế có kết quả.

Một cách nghĩ khác về khởi kiện

Với tranh chấp về tiền, câu hỏi nên đặt không phải "tôi có thắng không" mà là "nếu thắng thì tôi thu được không, và mất bao lâu".

Một khoản nợ 500 triệu với người có nhà đất đứng tên rõ ràng khác hoàn toàn cùng khoản nợ đó với người không có tài sản gì. Về mặt pháp lý hai vụ giống nhau; về mặt kết quả thực tế thì một vụ đáng theo đuổi và một vụ có thể chỉ làm mất thêm án phí, chi phí và vài năm thời gian.

Đây cũng là lý do thương lượng để có một khoản thu hồi thấp hơn nhưng chắc chắn và ngay thường là phương án hợp lý hơn nhiều so với theo đuổi một bản án đầy đủ nhưng không thi hành được.

Hỏi đáp nhanh

Bản án có hiệu lực rồi thì cơ quan thi hành án tự làm phải không?

Không. Với phần lớn bản án dân sự, người được thi hành án phải chủ động làm đơn yêu cầu thi hành án gửi cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền. Đây là điểm gây mất quyền nhiều nhất, vì người thắng kiện thường cầm bản án về rồi chờ có ai đó liên hệ.

Thời hiệu yêu cầu thi hành án là bao lâu?

05 năm kể từ ngày bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật. Trường hợp bản án ấn định thời hạn thực hiện nghĩa vụ thì tính từ ngày nghĩa vụ đến hạn; với nghĩa vụ trả dần theo định kỳ thì tính cho từng định kỳ. Hết thời hiệu mà không yêu cầu thì mất quyền, trừ trường hợp có lý do chính đáng được xem xét khôi phục.

Người phải thi hành án không có tài sản thì sao?

Cơ quan thi hành án ra quyết định về việc chưa có điều kiện thi hành án; vụ việc được theo dõi và xác minh lại định kỳ theo quy định. Trên thực tế tình trạng này có thể kéo dài nhiều năm, và đó là lý do việc đánh giá khả năng thi hành nên làm trước khi khởi kiện.

Làm gì để tăng khả năng thi hành được bản án?

Bốn việc, chủ yếu phải làm trước khi khởi kiện: đánh giá khả năng thi hành ngay từ đầu; thu thập thông tin tài sản trong lúc quan hệ còn tốt; cân nhắc biện pháp bảo đảm như thế chấp, cầm cố, bảo lãnh ngay khi giao dịch; và yêu cầu biện pháp khẩn cấp tạm thời sớm nếu có dấu hiệu tẩu tán tài sản.

Nên khởi kiện hay thương lượng khi bên kia ít tài sản?

Với tranh chấp về tiền, câu hỏi đúng không phải có thắng không mà là nếu thắng thì thu được không và mất bao lâu. Khi bên kia ít tài sản, thương lượng để có một khoản thu hồi thấp hơn nhưng chắc chắn và ngay thường hợp lý hơn theo đuổi một bản án đầy đủ nhưng không thi hành được.