Phần lớn tranh chấp thừa kế không xoay quanh câu hỏi người mất muốn gì, mà xoay quanh câu hỏi di chúc có hợp pháp không. Và câu hỏi đó được quyết định bởi những chi tiết mà người lập di chúc thường không biết.
Bốn hình thức
| Hình thức | Yêu cầu | Độ an toàn |
|---|---|---|
| Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng | Người lập phải tự viết tay và ký vào bản di chúc | Thấp — dễ bị phủ nhận chữ viết, chữ ký |
| Di chúc bằng văn bản có người làm chứng | Ít nhất hai người làm chứng; người lập ký hoặc điểm chỉ trước mặt người làm chứng, người làm chứng xác nhận và ký | Trung bình |
| Di chúc có công chứng hoặc chứng thực | Lập tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc UBND cấp xã | Cao nhất |
| Di chúc miệng | Chỉ khi tính mạng bị cái chết đe doạ và không thể lập văn bản | Rất hạn chế, có điều kiện chặt |
Về di chúc tự viết tay
Nếu chọn hình thức không có người làm chứng thì phải tự viết tay toàn bộ. Di chúc đánh máy rồi ký tay không thuộc hình thức này — nó cần người làm chứng hoặc công chứng, chứng thực. Đây là lỗi rất phổ biến.
Về di chúc miệng
Chỉ được lập khi tính mạng một người bị cái chết đe doạ và không thể lập di chúc bằng văn bản. Yêu cầu: ít nhất hai người làm chứng ghi chép lại và cùng ký; trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày người lập thể hiện ý chí cuối cùng, di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
Và quy định hay bị quên: sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng, nếu người lập còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị huỷ bỏ.
Điều kiện để di chúc hợp pháp
- Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép;
- Nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức không trái quy định.
Hai trường hợp có yêu cầu riêng: di chúc của người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi phải lập thành văn bản và được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc; di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.
Vì sao nên công chứng
Di chúc không bắt buộc công chứng. Nhưng ba lý do khiến việc công chứng đáng làm:
- Công chứng viên xác nhận người lập minh mẫn, tự nguyện tại thời điểm lập. Đây chính là điểm bị tấn công nhiều nhất trong tranh chấp — người nhà cho rằng người lập lúc đó đã lú lẫn hoặc bị ép;
- Loại bỏ tranh cãi về chữ viết, chữ ký;
- Di chúc được lưu giữ, tránh mất mát hoặc bị huỷ.
Với người cao tuổi hoặc có bệnh, một số gia đình còn chuẩn bị thêm giấy khám sức khoẻ, kết luận về năng lực nhận thức gần thời điểm lập di chúc. Đây không phải yêu cầu bắt buộc nhưng là biện pháp phòng ngừa hiệu quả.
Nội dung nên có trong di chúc
- Ngày, tháng, năm lập di chúc;
- Họ tên và nơi cư trú của người lập;
- Họ tên người, cơ quan, tổ chức được hưởng di sản — ghi rõ, kèm giấy tờ tuỳ thân để không nhầm người;
- Di sản để lại và nơi có di sản — mô tả cụ thể tới mức nhận diện được: số thửa, số tờ bản đồ, địa chỉ, số tài khoản;
- Nếu có: người được chỉ định thực hiện nghĩa vụ và nội dung nghĩa vụ.
Mục 4 là mục hay viết sơ sài. Di chúc ghi "căn nhà của tôi" mà người lập có hai căn nhà là di chúc tạo ra tranh chấp thay vì giải quyết nó.
Ba điều người lập di chúc thường không biết
Phần bắt buộc
Cha, mẹ, vợ, chồng, con chưa thành niên, và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, kể cả khi di chúc không cho họ hưởng hoặc cho hưởng ít hơn.
Nghĩa là một di chúc để toàn bộ tài sản cho một người, trong khi còn vợ và con chưa thành niên, sẽ không thực hiện được nguyên trạng.
Di chúc sửa đổi được bất cứ lúc nào
Người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, huỷ bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào. Nếu lập nhiều bản di chúc với nội dung khác nhau thì bản sau cùng có hiệu lực.
Hệ quả thực tế: cần ghi rõ ngày lập, và nếu lập di chúc mới thì nên nêu rõ thay thế di chúc trước — để tránh tranh cãi về việc bản nào là bản cuối.
Di chúc chỉ có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế
Tức thời điểm người lập di chúc chết. Trước đó, người được chỉ định trong di chúc không có quyền gì đối với tài sản, và người lập vẫn toàn quyền định đoạt tài sản của mình — kể cả bán đi tài sản đã ghi trong di chúc.
Hồ sơ công chứng di chúc
- Giấy tờ tuỳ thân của người lập di chúc;
- Giấy tờ về tài sản định đoạt trong di chúc;
- Dự thảo di chúc, nếu đã soạn;
- Giấy tờ khác theo yêu cầu của tổ chức hành nghề công chứng.
Việc lập di chúc là việc người lập phải đích thân thực hiện, không uỷ quyền được.
Hỏi đáp nhanh
Di chúc đánh máy rồi ký tay có hợp pháp không?
Không thuộc hình thức di chúc bằng văn bản không có người làm chứng — hình thức này đòi hỏi người lập phải tự viết tay toàn bộ và ký. Di chúc đánh máy cần có ít nhất hai người làm chứng, hoặc được công chứng, chứng thực. Đây là lỗi rất phổ biến.
Di chúc có bắt buộc công chứng không?
Không bắt buộc. Nhưng công chứng đáng làm vì công chứng viên xác nhận người lập minh mẫn, tự nguyện tại thời điểm lập — đây chính là điểm bị tấn công nhiều nhất trong tranh chấp; đồng thời loại bỏ tranh cãi về chữ viết, chữ ký và bảo đảm di chúc được lưu giữ.
Di chúc để hết tài sản cho một người có thực hiện được không?
Không hoàn toàn, nếu người lập còn cha, mẹ, vợ, chồng, con chưa thành niên hoặc con thành niên không có khả năng lao động. Những người này vẫn được hưởng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, kể cả khi di chúc không cho họ hưởng.
Lập nhiều di chúc thì bản nào có hiệu lực?
Bản sau cùng. Người lập có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, huỷ bỏ di chúc bất cứ lúc nào. Vì vậy cần ghi rõ ngày lập, và khi lập di chúc mới nên nêu rõ thay thế di chúc trước để tránh tranh cãi về việc bản nào là bản cuối.
Lập di chúc rồi có bán được tài sản đã ghi trong đó không?
Được. Di chúc chỉ có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức khi người lập chết. Trước đó người được chỉ định trong di chúc không có quyền gì đối với tài sản, và người lập vẫn toàn quyền định đoạt tài sản của mình.
Lưu ý: Bài viết tổng hợp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đăng và chỉ mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; vui lòng đối chiếu bản mới nhất hoặc trao đổi với luật sư trước khi quyết định.